Kalejdoskop tradycji, organizacji i praw
Niemiecki pejzaż ceremonii humanistycznych jest bardziej złożony niż w Norwegii czy Szkocji. Nie ma jednej organizacji, jednego systemu ani jednolitej sytuacji prawnej obowiązującej w całym kraju. Niemcy są federacją, a sprawy edukacji, kultury, relacji państwa ze wspólnotami światopoglądowymi oraz wielu usług społecznych rozstrzygane są w znacznej mierze na poziomie poszczególnych landów.
Dlatego ceremonie humanistyczne wyrastają tam z kilku nakładających się tradycji. Jedną tworzy Humanistischer Verband Deutschlands i jego organizacje regionalne. Inną — dawne wspólnoty wolnoreligijne i wolnomyślicielskie, których początki sięgają XIX wieku. Jeszcze inną — rozbudowany ruch Jugendweihe, szczególnie silny we wschodniej części kraju. Obok nich działają niezależni świeccy celebranci, lokalne stowarzyszenia oraz organizacje skupione bardziej na kulturze, edukacji albo działalności społecznej niż na reprezentowaniu jednego nurtu filozoficznego.
Wszystkie te środowiska spotykają się jednak wokół podstawowej potrzeby: ludzie niereligijni również chcą uroczyście witać dzieci, zaznaczać dojrzewanie młodzieży, zawierać związki, żegnać zmarłych i przeżywać ważne przemiany życiowe w sposób zgodny z własnym sumieniem.
Nie jeden „Kościół humanistyczny”, lecz wiele wspólnot
Najważniejszą ogólnokrajową strukturą jest Humanistischer Verband Deutschlands — HVD. Jego federalny związek jest organizacją parasolową zrzeszającą humanistyczne wspólnoty światopoglądowe i reprezentującą ich interesy na szczeblu krajowym oraz międzynarodowym. Nie oznacza to jednak, że każdy oddział działa identycznie albo posiada ten sam status prawny.
Niektóre organizacje regionalne są stowarzyszeniami prawa prywatnego, inne uzyskały status Körperschaft des öffentlichen Rechts, czyli korporacji prawa publicznego. Jest to forma znana przede wszystkim z działalności Kościołów, ale niemieckie prawo może przyznać ją także wspólnocie światopoglądowej. Status ten potwierdza jej trwałość, zdolność organizacyjną oraz społeczne zakorzenienie i może wiązać się z określonymi uprawnieniami publicznymi.
Humanistyczny związek w Dolnej Saksonii jest korporacją prawa publicznego i od 1970 roku działa na podstawie umowy państwowej z landem, określając siebie jako uznaną wspólnotę światopoglądową równouprawnioną prawnie ze wspólnotami religijnymi. Podobny status ma Humanistyczny Związek Nadrenii Północnej-Westfalii. W Badenii-Wirtembergii działa organizacja humanistyczna posiadająca prawa korporacji publicznej, odwołująca się do tradycji tamtejszych wspólnot wolnoreligijnych.
Humanistische Vereinigung, wywodząca się z Bawarii i Norymbergi, istnieje od 1848 roku i posiada prawa korporacji publicznej od 1927 roku. Przechodziła kolejne przemiany nazw i form organizacyjnych: od wspólnoty wolnoreligijnej, przez Bund für Geistesfreiheit i regionalny HVD, aż po dzisiejszą Humanistische Vereinigung.
W Berlinie i Brandenburgii Humanistischer Verband Berlin-Brandenburg jest wspólnotą światopoglądową oraz dużym organizatorem usług edukacyjnych i społecznych. Prowadzi między innymi przedszkola, hospicja, poradnictwo, edukację humanistyczną oraz ceremonie życiowe. Humanistyczna nauka o życiu — Humanistische Lebenskunde — jest tam oferowana jako dobrowolny przedmiot szkolny obok lekcji religii.
Nie jest to zatem próba stworzenia kopii jednego scentralizowanego Kościoła. Bardziej przypomina federację różnych wspólnot, które zachowują własną historię i regionalny charakter, ale współpracują w obronie praw ludzi niereligijnych i w rozwijaniu praktycznego humanizmu.
XIX-wieczne korzenie
Ceremonie humanistyczne w Niemczech nie narodziły się dopiero w epoce współczesnej sekularyzacji. Ich korzenie sięgają ruchów demokratycznych, wolnoreligijnych, robotniczych i wolnomyślicielskich XIX wieku.
Wspólnoty wolnoreligijne powstawały jako ruch sprzeciwu wobec dogmatyzmu i hierarchicznej kontroli Kościołów. Część z nich zachowywała początkowo pewien język religijny, ale odrzucała obowiązujące dogmaty i kościelny autorytet. Z czasem wiele środowisk przesuwało się ku światopoglądowi naturalistycznemu, świeckiemu i humanistycznemu.
Tworzyły własne ceremonie ślubne, pogrzebowe i inicjacyjne. Rytuał nie był dla nich czymś, co należało po prostu usunąć razem z dogmatem. Uznawano, że człowiek potrzebuje wspólnoty, uroczystego słowa i symbolicznego zaznaczenia ważnych zmian życiowych, nawet jeśli nie odwołuje się do sił nadprzyrodzonych.
Szczególnie charakterystycznym niemieckim wkładem do świeckiej kultury ceremonii stała się Jugendweihe.
Jugendweihe — starsza niż NRD
Słowo Jugendweihe zostało spopularyzowane w 1852 roku przez Eduarda Baltzera, działacza wolnoreligijnego i demokratę z Nordhausen. Pierwsze w pełni świeckie uroczystości przejścia młodzieży ku dorosłości rozwinęły się pod koniec XIX wieku, między innymi w Berlinie, Hamburgu i Erfurcie. Stanowiły alternatywę dla protestanckiej konfirmacji i katolickiego bierzmowania, szczególnie w środowiskach robotniczych, socjaldemokratycznych i wolnomyślicielskich.
To historyczne pochodzenie jest ważne, ponieważ Jugendweihe bywa często utożsamiana wyłącznie z Niemiecką Republiką Demokratyczną. W rzeczywistości tradycja była znacznie starsza.
Po dojściu narodowych socjalistów do władzy niezależne organizacje robotnicze i wolnomyślicielskie zostały zakazane, a ich ceremonia zepchnięta do podziemia. Po wojnie nawiązywano do niej ponownie w zachodnich sektorach Berlina i w innych regionach.
W NRD Jugendweihe początkowo nie była dozwolona. Od 1955 roku państwo zaczęło jednak organizować ją na masową skalę i wykorzystywać jako narzędzie wychowania ideologicznego. Uczestnicy składali deklaracje lojalności wobec socjalizmu i celów państwa. Formalnie uroczystość była dobrowolna, lecz presja społeczna i instytucjonalna sprawiała, że odmowa mogła być trudna. Dzisiejszy Humanistyczny Związek Berlin-Brandenburg wyraźnie odcina swoją JugendFEIER od państwowego rytuału NRD, przypominając o wcześniejszych, demokratycznych i wolnomyślicielskich korzeniach tradycji.
Po zjednoczeniu Niemiec Jugendweihe nie zniknęła. Dla wielu rodzin ze wschodnich landów była już nie tylko wspomnieniem systemu politycznego, lecz także rodzinnym świętem dorastania. Została przejęta i przekształcona przez niezależne organizacje obywatelskie oraz humanistyczne.
Jugendweihe i JugendFEIER dzisiaj
Obecnie równolegle funkcjonują określenia Jugendweihe i JugendFEIER. Różnica nie zawsze jest jednoznaczna, ale nazwa używana przez HVD — JugendFEIER — ma podkreślać odejście zarówno od religijnego pojęcia „wyświęcenia”, jak i od przymusowego charakteru ceremonii państwowej.
Dzisiejsze uroczystości są kierowane najczęściej do młodzieży w wieku około trzynastu–piętnastu lat. Ich kulminacją jest uroczysty festakt z udziałem rodzin, ale ważną częścią bywa program przygotowawczy: warsztaty, wycieczki, rozmowy o odpowiedzialności, relacjach, wolności, dorosłości, mediach, sztuce, społeczeństwie i własnej przyszłości. Organizatorzy podkreślają, że nie chodzi o składanie przysięgi ani przyjmowanie gotowego światopoglądu, lecz o świadome zaznaczenie początku nowego etapu.
W Berlinie JugendFEIER organizowana jest między innymi w tak reprezentacyjnych miejscach jak Friedrichstadt-Palast czy Filharmonia Berlińska. W 2024 roku HVD Berlin-Brandenburg informował o ponad 6600 uczestnikach swoich uroczystości młodzieżowych.
W Brandenburgii ceremonie odbywają się w wielu mniejszych i średnich miastach. Sieć obejmuje między innymi Neuruppin, Kyritz, Pritzwalk i Wittenberge — a więc również tereny położone na północ i północny zachód od Berlina. To najprawdopodobniej właśnie z tą działalnością związane jest wspomnienie o uroczystościach organizowanych przez wolnomyślicieli na północ od stolicy. W praktyce działają tam zarówno regionalne struktury humanistyczne, jak i szerszy ruch Jugendweihe, nie zawsze należący do jednej federacji.
Osobno funkcjonuje Jugendweihe Deutschland e.V. wraz z organizacjami krajowymi. Traktuje Jugendweihe jako otwarty rytuał przejścia dostępny dla wszystkich zainteresowanych, niekoniecznie jako ceremonię ściśle związaną z konkretną doktryną humanistyczną.
Deutscher Freidenker-Verband również zachowuje Jugendweihe i Jugendfeier wśród swoich tematów i tradycji, a jego regionalne oddziały działają między innymi w Berlinie, Brandenburgii, Saksonii, Saksonii-Anhalt i północnych landach. Nie należy jednak wszystkich lokalnych uroczystości automatycznie przypisywać tej jednej organizacji. Niemiecki krajobraz jest siecią częściowo współpracujących, częściowo odrębnych podmiotów.
Powitanie i nadanie imienia dziecku
Humanistyczne ceremonie powitania dziecka noszą najczęściej nazwę Namensfeier lub NamensFEIER. Ich znaczenie jest zbliżone do ceremonii rozwijanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów: dziecko zostaje uroczyście przyjęte przez rodzinę i wspólnotę bliskich, ale nie przypisuje mu się wyznania ani światopoglądu, którego nie może jeszcze świadomie wybrać.
W Berlinie i Brandenburgii ceremonia jest przygotowywana indywidualnie. Rodzina spotyka się z osobą prowadzącą, opowiada o dziecku i własnej historii, wybiera miejsce, muzykę, teksty i symbole. W wydarzeniu mogą uczestniczyć bliscy pełniący rolę wspierających dorosłych, a także starsze rodzeństwo. Możliwe są życzenia, drzewo wiadomości, pudełko pamiątkowe, wspólne śpiewanie czy inne osobiste gesty.
Humanistische Vereinigung również przedstawia Namensfeier jako powitanie nowego członka rodziny i uroczyste zwrócenie się do niego po imieniu. Jej celebranci podkreślają znaczenie rozmowy z rodzicami i wspólnego stworzenia ceremonii odzwierciedlającej wartości, które rodzina pragnie przekazywać dziecku.
Takie powitanie nie ma skutków urzędowych — imię i urodzenie dziecka rejestruje się zgodnie z prawem państwowym. Ceremonia spełnia inną funkcję: tworzy społeczną i emocjonalną oprawę początku życia.
Śluby humanistyczne — ważne, lecz nieprawotwórcze
Humanistyczne ceremonie ślubne są w Niemczech popularnym sposobem nadania osobistego charakteru zawarciu małżeństwa. Celebrant poznaje parę, przygotowuje opowieść o jej związku i wspólnie z nią dobiera teksty, przyrzeczenia, muzykę oraz symboliczne gesty. Ceremonia może odbyć się w domu, ogrodzie, parku, nad jeziorem albo w dowolnym miejscu istotnym dla małżonków.
Pod względem prawnym Niemcy różnią się jednak od Szkocji. Zgodnie z niemieckim kodeksem cywilnym małżeństwo zostaje zawarte wyłącznie poprzez złożenie odpowiednich oświadczeń przed urzędnikiem stanu cywilnego. Humanistyczny celebrant, nawet jeśli reprezentuje wspólnotę posiadającą status korporacji publicznej, nie może sam nadać małżeństwu skutku cywilnego.
Para musi zatem zawrzeć małżeństwo w urzędzie, a ceremonia humanistyczna jest uroczystością symboliczną. Może odbyć się tego samego dnia albo w innym terminie i często właśnie ona jest przez rodzinę traktowana jako właściwy, osobisty ślub.
To pokazuje, że status wspólnoty światopoglądowej nie zawsze przekłada się na identyczne uprawnienia ceremonialne jak w innych krajach. Niemieckie równouprawnienie dotyczy wielu obszarów organizacyjnych, edukacyjnych i społecznych, ale nie obejmuje prawa humanistycznych celebrantów do udzielania cywilnych małżeństw.
Humanistyczne pogrzeby i świecka kultura pamięci
Pogrzeby są jednym z najstarszych obszarów działalności wolnomyślicielskich i humanistycznych wspólnot w Niemczech.
Humanistyczna ceremonia pożegnania koncentruje się na rzeczywistym życiu zmarłego: jego osobowości, relacjach, doświadczeniach, pracy, pasjach i wpływie na innych. Może zawierać muzykę, wspomnienia, poezję, symboliczne gesty oraz wystąpienia rodziny i przyjaciół. Osoba prowadząca przygotowuje mowę na podstawie rozmów z bliskimi.
Nie ma obowiązku sugerowania wiary w życie po śmierci. Ceremonia może otwarcie mówić o skończoności życia, a jednocześnie tworzyć przestrzeń dla wdzięczności, żalu, pamięci i wspólnotowej obecności.
W Niemczech świecka tradycja pogrzebowa ma także własne miejsca pamięci.
Cmentarz wolnoreligijny w Berlinie
W berlińskiej dzielnicy Prenzlauer Berg znajduje się dawny cmentarz Freireligiöse Gemeinde — Wspólnoty Wolnoreligijnej — przy Pappelallee. Został założony w 1847 roku, a pierwszego pochówku dokonano w roku 1848. Był własną nekropolią wspólnoty wyrosłej z ruchu niemieckokatolickiego i wolnoreligijnego.
Na bramie umieszczono słowa:
„Schafft hier das Leben gut und schön. Kein Jenseits ist, kein Aufersteh’n.”
Ich sens można oddać następująco: „Czyńcie życie tutaj dobrym i pięknym. Nie ma zaświatów ani zmartwychwstania”.
Była to jednoznaczna deklaracja skoncentrowania etyki na życiu doczesnym.
Cmentarz stał się miejscem pochówku wolnomyślicieli, działaczy demokratycznych, socjalistycznych i kobiecych. Wśród osób z nim związanych była między innymi Agnes Wabnitz — działaczka ruchu robotniczego i walki o prawa kobiet, której pogrzeb zgromadził według historycznych relacji dziesiątki tysięcy ludzi.
W 1934 roku narodowi socjaliści rozwiązali Wspólnotę Wolnoreligijną i skonfiskowali jej majątek. Cmentarz został przejęty przez państwo. Po wojnie znalazł się we wschodniej części Berlina, a w 1970 roku został ostatecznie zamknięty dla pochówków. Obecnie jest chronionym zabytkowo parkiem cmentarnym i miejscem historii ruchów wolnościowych. Nie jest więc działającym współczesnym „cmentarzem humanistycznym”, lecz zachowaną nekropolią dawnej wspólnoty wolnoreligijnej.
To doprecyzowanie nie umniejsza jego znaczenia. Przeciwnie — pokazuje, jak głęboko świeckie i wolnomyślicielskie ceremonie zakorzenione są w niemieckiej historii społecznej.
Od ceremonii do instytucji
Niemiecki humanizm nie ogranicza się do przygotowywania uroczystych przemówień. W wielu regionach ceremonie są częścią szerszej sieci praktycznego humanizmu.
Organizacje prowadzą przedszkola, szkoły, edukację światopoglądową, ośrodki poradnictwa, pomoc społeczną, hospicja, opiekę nad seniorami, działalność kulturalną i wsparcie dla ludzi w kryzysie. Towarzyszenie człowiekowi od narodzin do śmierci oznacza zatem zarówno ceremonię, jak i codzienną pracę społeczną.
Status wspólnoty światopoglądowej ma tutaj duże znaczenie. Niemiecka konstytucyjna zasada równouprawnienia religii i niereligijnych przekonań pozwala humanistom ubiegać się o prawa przysługujące zorganizowanym wspólnotom światopoglądowym. Nie odbywa się to jednak automatycznie ani identycznie w każdym landzie.
Dlatego tworzone są większe federacje i porozumienia. Federalny HVD skupia organizacje regionalne, reprezentuje je i pomaga wypracowywać wspólne standardy. Równolegle Humanistische Vereinigung działa jako samodzielna korporacja publiczna, a w ostatnim czasie przyłącza do swoich struktur również inne wspólnoty, na przykład berlińską wspólnotę wolnomyślicielską.
Nie jest to pełne zjednoczenie całej sceny. Bardziej przypomina budowanie kilku mostów między środowiskami o wspólnych korzeniach, lecz różnych historiach, nazwach i kulturach organizacyjnych.
Dlaczego pejzaż jest tak skomplikowany?
Złożoność niemieckiego modelu wynika z kilku przyczyn.
Pierwszą jest federalizm. Organizacja może posiadać inny status i inne możliwości w Berlinie, Dolnej Saksonii, Bawarii czy Badenii-Wirtembergii.
Drugą jest historia. Dzisiejsze struktury wyrastają z liberalnych wspólnot wolnoreligijnych, robotniczego wolnomyślicielstwa, ruchu laickiego, organizacji ateistycznych, tradycji Jugendweihe oraz późniejszego humanizmu światopoglądowego.
Trzecią przyczyną jest podział Niemiec po drugiej wojnie światowej. Na Zachodzie świeckie organizacje rozwijały się jako mniejszości wobec silnych Kościołów. Na Wschodzie państwo przejęło część świeckich rytuałów i podporządkowało je swojej ideologii. Po 1990 roku trzeba było równocześnie zachować społeczną potrzebę ceremonii i uwolnić ją od języka dawnego państwa.
Czwartą jest różnica między humanizmem jako światopoglądem a świecką usługą. Nie każda ceremonia prowadzona przez niezależnego celebranta jest humanistyczna w sensie organizacyjnym. Może być niereligijna i osobista, lecz niezwiązana z żadną wspólnotą wartości. Z kolei organizacje humanistyczne starają się łączyć indywidualizację uroczystości z określonym fundamentem: godnością człowieka, samostanowieniem, odpowiedzialnością, solidarnością i rozumowym poznawaniem świata.
Siła niemieckiej JugendFEIER
Spośród wszystkich niemieckich ceremonii najbardziej oryginalnym i społecznie zakorzenionym zjawiskiem pozostaje JugendFEIER.
Ślub humanistyczny i pogrzeb świecki występują dziś w wielu krajach. Niemiecka ceremonia dojrzewania ma natomiast własną, ponadstuletnią historię, duży zasięg i szczególne znaczenie we wschodnich landach.
Jej wartość polega na tym, że społeczeństwo zatrzymuje się przy młodym człowieku nie dopiero w chwili ukończenia szkoły czy zawarcia małżeństwa. Zauważa sam proces dorastania.
Mówi młodzieży:
zaczynacie uzyskiwać większą wolność;
będziecie podejmować coraz poważniejsze decyzje;
macie prawo szukać własnych odpowiedzi;
od wolności nie da się jednak oddzielić odpowiedzialności za innych.
W najlepszym wydaniu nie jest to ceremonia przekazywania zamkniętego światopoglądu. Jest zaproszeniem do samodzielności i świadomego uczestnictwa w społeczeństwie.
Lekcja dla polskich humanistów
Niemiecki przykład nie daje jednego modelu, który można skopiować. Daje raczej wiele inspiracji.
Pokazuje, że ceremonie mogą przetrwać ogromne przemiany historyczne. Mogą zostać zawłaszczone przez państwo, a później odzyskać obywatelski i humanistyczny charakter.
Pokazuje, że powitanie dziecka, młodzieżowe przejście ku dorosłości, ślub i pogrzeb mogą być częścią jednej kultury humanistycznego życia.
Pokazuje też, że trwała obecność ceremonii wymaga organizacji: szkolenia celebrantów, lokalnych wspólnot, archiwów, miejsc spotkań, programu edukacyjnego i reprezentacji prawnej.
Jednocześnie niemieckie doświadczenie ostrzega przed utożsamianiem samej świeckości z humanizmem. Rytuał bez Boga nie staje się jeszcze automatycznie humanistyczny. Może być pustą usługą komercyjną albo narzędziem ideologii państwowej.
Ceremonia humanistyczna potrzebuje centrum.
Tym centrum jest człowiek: wolny, ale odpowiedzialny; indywidualny, ale żyjący wśród innych; śmiertelny, a przez to szczególnie godny troski i pamięci.
Kalejdoskop, nie chaos
Niemiecki pejzaż może z oddali wydawać się chaotyczny. HVD, Humanistische Vereinigung, organizacje Jugendweihe, wolnomyśliciele, wspólnoty wolnoreligijne, regionalne korporacje publiczne, niezależni celebranci — łatwo pomylić ich nazwy, zakres działania i historię.
Kiedy jednak przyjrzymy się bliżej, pojawia się wspólny wzór.
Jest nim dążenie do stworzenia dla ludzi niereligijnych pełnej kultury życia.
Kultury, która potrafi powitać dziecko.
Która dostrzega młodego człowieka u progu dorosłości.
Która pozwala parze opowiedzieć o swojej miłości własnym językiem.
Która żegna zmarłego bez słów sprzecznych z jego przekonaniami.
Która tworzy szkoły, miejsca pamięci, opiekę i wspólnotę.
Właśnie dlatego niemieckie ceremonie są interesujące. Nie tworzą jednego eleganckiego systemu. Są żywą mapą dwóch stuleci europejskiego wolnomyślicielstwa — z jego sukcesami, przerwanymi tradycjami, sporami, regionalnymi różnicami i kolejnymi próbami odzyskiwania prawa do własnego sposobu przeżywania życia.
Od grudnia 2011 prezes PSR, obecnie wiceprezes. Ateista, poeta, muzyk. Publicysta „Racjonalisty” i jeden z najaktywniejszych członków forum. Od kilkunastu lat pełni też funkcję celebranta Ceremonii Humanistycznych. Studiował historię sztuki, a następnie prowadził własne badania dotyczące sztuki Orientu podczas pobytów w Indiach, na Sri Lance, na indonezyjskiej Bali (polecamy temat „Bali” na Racjonalista.tv) i w Turcji. Autor najobszerniejszego kompendium wiedzy nt. klasycznej muzyki indyjskiej w języku polskim, opublikowanego na stronie Hanuman.pl i w dużej mierze dostępnego też na racjonalista.tv (wpisz „Indie” w wyszukiwarkę). Sam gra głównie muzykę średniowieczną z zastosowaniem polifonicznej techniki gry na dwóch fletach, tzw. tibiae multiplex. Przede wszystkim jednak pisze poezję filozoficzną, inspirowaną mechanizmami natury, oraz odkryciami nauki. Stawia sobie za cel połączenie nauki i sztuki. W 2022 roku wyszła jego książka „Nowy humanizm. W stronę nowego wspaniałego świata bez ideologii”.
