Ceremonie humanistyczne w Anglii.

Piękne ceremonie bez pełnej równości prawnej

Anglia jest jednym z tych miejsc, w których humanistyczne ceremonie są bardzo rozwinięte praktycznie, ale wciąż nie mają tak mocnej pozycji prawnej jak w Szkocji. Można tam znaleźć doświadczonych celebrantów, profesjonalne biura, bogate materiały dla rodzin i par, a także dużą społeczną rozpoznawalność świeckich ceremonii. Jednocześnie humanistyczny ślub w Anglii i Walii nie jest jeszcze samodzielnie uznawany przez prawo tak, jak dzieje się to w Szkocji, Irlandii Północnej, Jersey czy Guernsey.

To tworzy ciekawy kontrast. Z jednej strony angielski ruch humanistyczny jest starszy, liczny i dobrze zorganizowany. Humanists UK prowadzi rozbudowaną sieć celebrantów, oferuje śluby, ceremonie odnowienia przyrzeczeń, powitania dzieci, pogrzeby i ceremonie pamięci. Organizacja podkreśla, że humanistyczne ceremonie są tworzone po to, by najważniejsze momenty życia przeżywać z sensem, autentycznością i w zgodzie z ludzkimi wartościami. Z drugiej strony, w przypadku małżeństwa para nadal musi zadbać o osobny akt prawny przed urzędnikiem lub w uznanej prawnie formie religijnej. Humanistyczna ceremonia może być dla niej prawdziwym ślubem emocjonalnie, rodzinnie i światopoglądowo, ale nie jest jeszcze samodzielnym aktem zawarcia małżeństwa.

Humanists UK i sieć celebrantów

Najważniejszą organizacją rozwijającą ceremonie humanistyczne w Anglii jest Humanists UK. Jej ceremonialna część działa pod marką Humanist Ceremonies i skupia akredytowanych celebrantów prowadzących uroczystości dla osób niereligijnych. W ofercie znajdują się przede wszystkim śluby, odnowienia przyrzeczeń, powitania dzieci, pogrzeby i ceremonie pamięci. Humanists UK przedstawia te ceremonie jako sposób zaznaczania ważnych momentów życia „z sensem i autentycznością”, przez ludzi, którzy nie chcą korzystać z religijnej oprawy.

To nie jest działalność marginalna. Humanists UK podaje, że humanistyczne ceremonie prowadzone są w Wielkiej Brytanii w liczbie wielu tysięcy rocznie, a sieć obejmuje ponad pięciuset celebrantów. Organizacja przypomina też, że jej członkowie prowadzili humanistyczne pogrzeby już w 1896 roku, a więc długo przed współczesną modą na ceremonie personalizowane.

W Londynie obecność Humanists UK jest szczególnie widoczna. Organizacja ma tam biura i publiczny punkt kontaktu dla osób zainteresowanych ceremoniami. W starszych materiałach Humanist Ceremonies podawano londyński adres przy Moreland Street, a obecnie strona organizacji wskazuje Waterhouse Square w Londynie jako adres kontaktowy dla szkoleń i zgłoszeń celebrantów.

Angielska siła: profesjonalizm i personalizacja

Angielskie ceremonie humanistyczne są szczególnie mocne w warstwie praktycznej. Celebrant nie przychodzi z gotowym tekstem, który tylko uzupełnia imionami. Spotyka się z parą, rodziną albo bliskimi zmarłej osoby, słucha ich historii, pomaga uporządkować emocje i tworzy ceremonię od podstaw.

W przypadku ślubu oznacza to opowieść o konkretnej parze: jak się spotkali, co w sobie odkryli, jakie wartości chcą chronić, czym jest dla nich małżeństwo, jakie przyrzeczenia chcą wypowiedzieć. W ceremonii mogą pojawić się własne przysięgi, muzyka, poezja, czytania, wypowiedzi rodziny i przyjaciół, gesty symboliczne, a także elementy humoru. Ślub humanistyczny nie musi udawać ani kościoła, ani urzędu. Może być osobistą, świecką opowieścią o miłości dwojga ludzi.

Podobnie wyglądają ceremonie powitania dzieci. Nie chodzi w nich o świecki chrzest rozumiany jako wpisanie dziecka do wspólnoty przekonań. Dziecko nie wybiera jeszcze światopoglądu. Ceremonia mówi raczej rodzicom i bliskim: pojawił się nowy człowiek; kochajcie go, chrońcie, wspierajcie jego rozwój, szanujcie jego przyszłą autonomię. Można wybrać osoby wspierające rodzinę, przygotować księgę pamiątkową, list do przyszłego dziecka, drzewo życzeń, muzykę albo rodzinne opowieści.

Pogrzeby humanistyczne również mają w Anglii długą tradycję. Ich centrum stanowi życie zmarłej osoby, a nie obietnica życia po śmierci. Celebrant przygotowuje mowę na podstawie rozmów z rodziną i przyjaciółmi. W ceremonii mogą pojawić się wspomnienia, zdjęcia, muzyka, cisza, poezja i słowa wdzięczności. Dla wielu osób niereligijnych jest to ogromnie ważne: pożegnanie nie musi być sprzeczne z przekonaniami zmarłego, aby było głębokie, piękne i pełne znaczenia.

Dlaczego w Anglii nie jest tak dobrze jak w Szkocji?

Największa różnica dotyczy ślubów.

W Szkocji śluby humanistyczne są prawnie uznawane od 2005 roku. Celebrant humanistyczny może tam przeprowadzić ceremonię, która sama zawiera małżeństwo. To jeden z powodów ogromnej popularności szkockich ślubów humanistycznych. Para nie musi rozdzielać „prawdziwej formalności” od „osobistej ceremonii”. Jedno wydarzenie może być zarazem prawne, publiczne, rodzinne i światopoglądowo autentyczne.

W Anglii i Walii sytuacja przez lata wyglądała inaczej. Humanistyczne ceremonie ślubne nie były samodzielnie uznawane prawnie, dlatego para musiała dodatkowo zawrzeć małżeństwo cywilne przed urzędnikiem. Humanists UK od dawna prowadzi kampanię na rzecz zmiany prawa, argumentując, że brak uznania ślubów humanistycznych jest nierównym traktowaniem osób niereligijnych. Organizacja podkreślała, że śluby humanistyczne są już prawnie uznawane między innymi w Szkocji, Irlandii Północnej, Jersey i Guernsey, ale nie w Anglii i Walii.

Sprawa trafiła także do sądu. W 2020 roku High Court uznał, że prawo małżeńskie Anglii i Walii powoduje dyskryminację par humanistycznych ze względu na religię lub przekonania. Sąd stwierdził, że pary humanistyczne doświadczają rzeczywistej nierówności, ponieważ ich ceremonie nie są uznawane tak jak ceremonie religijne.

Długa droga reformy

Problem nie polega wyłącznie na niechęci do humanistów. Angielskie prawo małżeńskie jest stare, skomplikowane i oparte w dużej mierze na miejscu zawierania małżeństwa oraz kategorii osoby prowadzącej ceremonię. Law Commission prowadziła szerokie prace nad reformą prawa ślubnego, wskazując, że obecne regulacje bywają niespójne, trudne do zrozumienia i nie zawsze odpowiadają współczesnym potrzebom par.

W 2025 roku pojawiła się ważna zapowiedź polityczna. Humanists UK poinformowało, że rząd brytyjski ogłosił zamiar prawnego uznania ślubów humanistycznych w Anglii i Walii, ale jako część szerszej reformy prawa małżeńskiego, która nadal wymaga dalszych konsultacji. Oznacza to przełom w deklaracjach, ale nie natychmiastową zmianę praktyki.

Warto więc ująć sprawę ostrożnie: Anglia i Walia są na drodze do uznania ślubów humanistycznych, lecz przez lata były wyraźnie za Szkocją. I właśnie dlatego szkocki model tak często pojawia się jako punkt odniesienia. Szkocja pokazała, że pełne uznanie prawne nie niszczy systemu małżeństw, lecz daje ludziom niereligijnym równą możliwość zawierania małżeństwa w sposób zgodny z ich przekonaniami.

Ceremonia jako prawdziwy ślub — nawet bez skutku prawnego

Mimo braku pełnego uznania prawnego, wiele par w Anglii traktuje humanistyczną ceremonię jako swój właściwy ślub. Formalny akt cywilny bywa dla nich technicznym wymogiem, natomiast wydarzeniem, które zapamiętują rodzina i przyjaciele, jest ceremonia humanistyczna.

To dobrze pokazuje, że prawo i sens nie zawsze są w tym samym miejscu. Państwo może mówić: małżeństwo zostało zawarte w urzędzie. Para może czuć: naprawdę pobraliśmy się wtedy, gdy wypowiedzieliśmy nasze przyrzeczenia przed ludźmi, których kochamy, w języku, który jest nasz.

Oczywiście z humanistycznego punktu widzenia lepiej byłoby, gdyby te dwa poziomy nie były rozdzielone. Właśnie dlatego kampania o uznanie ślubów humanistycznych jest tak ważna. Nie chodzi o przywilej. Chodzi o to, aby osoby niereligijne nie musiały wybierać między skutecznością prawną a autentyczną treścią ceremonii.

Londyński wymiar

Londyn ma szczególne znaczenie w angielskiej kulturze ceremonii. Jest wielkim, pluralistycznym miastem, w którym spotykają się różne światopoglądy, religie, pochodzenia, języki i modele życia. Dla takiego miasta ceremonie humanistyczne są naturalną odpowiedzią na realną różnorodność społeczną.

W Londynie łatwo zrozumieć, dlaczego sama formuła urzędowa nie zawsze wystarcza. Para może pochodzić z różnych kultur, mieć rodziny o różnych przekonaniach, chcieć ceremonii bez religii, ale z dużą ilością sensu, piękna i wspólnoty. Humanistyczny celebrant może pomóc zbudować język, który nie wyklucza, nie narzuca dogmatu, a jednocześnie nie sprowadza ślubu do formalności.

Podobnie przy pogrzebach i powitaniach dzieci. Wielkomiejska świeckość nie oznacza braku rytuałów. Oznacza raczej potrzebę rytuałów bardziej elastycznych, bardziej osobistych i bardziej uczciwych wobec różnorodności rodzin.

Angielskie ceremonie jako kultura opowieści

Jedną z najmocniejszych stron angielskich ceremonii humanistycznych jest kultura opowieści.

Dobra ceremonia nie jest zbiorem abstrakcyjnych zdań o miłości, życiu albo pamięci. Jest opowieścią o konkretnych ludziach. Dlatego celebranci Humanists UK kładą nacisk na osobisty charakter każdej uroczystości. Wyszukiwarka celebrantów na stronie organizacji mówi wprost, że każdy ludzki moment zasługuje na ceremonię oddającą jego znaczenie i autentyczność.

W praktyce oznacza to, że ślub może mówić o codziennym humorze pary, nie tylko o „wielkiej miłości”. Powitanie dziecka może mówić o pierwszych tygodniach rodzicielstwa, nie tylko o ogólnych życzeniach. Pogrzeb może wspomnieć o drobnych nawykach zmarłej osoby, jej ulubionej muzyce, charakterystycznym powiedzonku albo sposobie pomagania innym.

To właśnie często odróżnia ceremonię humanistyczną od gotowej formuły. Człowiek nie znika za rytuałem. Rytuał zostaje zbudowany wokół człowieka.

Ceremonie powitania dzieci

W humanistycznych ceremoniach powitania dziecka w Anglii pojawia się ta sama podstawowa myśl, którą rozwijamy w PSR: dziecko nie jest własnością rodziców ani materiałem do ukształtowania według cudzych ambicji. Jest nowym człowiekiem, który potrzebuje miłości, bezpieczeństwa, wsparcia i czasu.

Ceremonia może zawierać opowieść o imieniu, deklaracje rodziców, udział dziadków, rodzeństwa i przyjaciół, wybór osób wspierających, życzenia, muzykę, rodzinne pamiątki i symboliczne gesty. Może odbyć się w domu, ogrodzie, sali, parku albo miejscu szczególnie ważnym dla rodziny.

Jej humanistyczny sens jest bardzo jasny: nie przypisujemy dziecku światopoglądu. Tworzymy chwilę, w której dorośli biorą odpowiedzialność za pierwszy świat dziecka.

Pogrzeby i pamięć

Humanistyczne pogrzeby są w Anglii prawdopodobnie najbardziej zakorzenioną dziedziną ceremonii. Historycznie rozwijały się wcześniej niż popularne śluby humanistyczne, bo potrzeba świeckiego pożegnania była bardzo pilna.

Jeżeli zmarły był osobą niewierzącą, religijny pogrzeb może być dla rodziny trudny. Może zawierać słowa, których zmarły by nie wybrał. Może przesuwać uwagę z jego życia na obietnice, których bliscy nie podzielają. Ceremonia humanistyczna pozwala mówić prawdziwie: o skończoności życia, o żalu, o wdzięczności, o pamięci i wpływie człowieka na innych.

To wielka siła humanizmu. Nie musi obiecywać wieczności, aby uznać wartość życia. Nie musi mówić o zaświatach, aby żałoba była głęboka.

Anglia, Szkocja i lekcja dla Polski

Dla PSR porównanie Anglii i Szkocji jest bardzo pouczające.

Szkocja pokazuje, co się dzieje, gdy ceremonie humanistyczne uzyskują pełną skuteczność prawną i stają się jedną z głównych form zawierania małżeństwa. Anglia pokazuje coś innego: nawet bez pełnego uznania prawnego można zbudować wysoką jakość celebracji, silną sieć celebrantów, rozpoznawalną markę i społeczne zaufanie.

Dla Polski ważne są oba wnioski.

Po pierwsze, warto dążyć do równości prawnej. Ślub humanistyczny powinien kiedyś móc być w pełni skutecznym aktem zawarcia małżeństwa, tak jak w Szkocji, Norwegii czy Islandii.

Po drugie, nie można czekać z rozwojem ceremonii aż do zmiany prawa. Angielski przykład pokazuje, że praktykę można budować wcześniej. Można szkolić celebrantów, tworzyć teksty, gromadzić doświadczenie, prowadzić śluby symboliczne, powitania dzieci, pogrzeby i odnowienia przyrzeczeń. Można sprawić, że ludzie zobaczą w humanizmie nie tylko krytykę religii, lecz również kulturę życia.

Nie gorzej, lecz inaczej niedokończone

Można więc powiedzieć, że z ceremoniami humanistycznymi w Anglii „nie jest tak dobrze jak w Szkocji”, ale trzeba od razu dodać: nie dlatego, że Anglicy nie umieją tworzyć ceremonii. Umieją. I często robią to bardzo dobrze.

Słabsza jest przede wszystkim pozycja prawna ślubów humanistycznych. Praktyczna kultura celebrancka, zaplecze organizacyjne, londyńskie biura, materiały, doświadczenie i rozpoznawalność są naprawdę solidne.

Anglia jest więc przykładem humanizmu ceremonialnego rozwiniętego społecznie, ale prawnie niedokończonego.

I może właśnie dlatego jest dla nas tak interesująca. Polska znajduje się jeszcze wcześniej na tej drodze. Możemy uczyć się od Szkocji odwagi prawnej, ale od Anglii możemy uczyć się cierpliwego budowania jakości: dobrych celebrantów, pięknych tekstów, rozmów z parami i rodzinami, ceremonii, które naprawdę należą do ludzi.

Bo ceremonia humanistyczna nie zaczyna się od ustawy.

Zaczyna się od tego, że ktoś mówi: chcę przeżyć tę chwilę uczciwie, po ludzku, bez udawania, ale z pięknem.

A dobry celebrant odpowiada: pomogę Wam znaleźć właściwe słowa.

Jacek

Od grudnia 2011 prezes PSR, obecnie wiceprezes. Ateista, poeta, muzyk. Publicysta „Racjonalisty” i jeden z najaktywniejszych członków forum. Od kilkunastu lat pełni też funkcję celebranta Ceremonii Humanistycznych. Studiował historię sztuki, a następnie prowadził własne badania dotyczące sztuki Orientu podczas pobytów w Indiach, na Sri Lance, na indonezyjskiej Bali (polecamy temat „Bali” na Racjonalista.tv) i w Turcji. Autor najobszerniejszego kompendium wiedzy nt. klasycznej muzyki indyjskiej w języku polskim, opublikowanego na stronie Hanuman.pl i w dużej mierze dostępnego też na racjonalista.tv (wpisz „Indie” w wyszukiwarkę). Sam gra głównie muzykę średniowieczną z zastosowaniem polifonicznej techniki gry na dwóch fletach, tzw. tibiae multiplex. Przede wszystkim jednak pisze poezję filozoficzną, inspirowaną mechanizmami natury, oraz odkryciami nauki. Stawia sobie za cel połączenie nauki i sztuki. W 2022 roku wyszła jego książka „Nowy humanizm. W stronę nowego wspaniałego świata bez ideologii”.