Norweska inspiracja, islandzka droga i horyzont natury
Islandia jest krajem, w którym ceremonie humanistyczne rozwinęły się później niż w Norwegii, ale szybciej i wyraźniej niż w wielu innych państwach europejskich. Ich historia dobrze pokazuje, jak ważna dla ruchu humanistycznego może być jedna konkretna potrzeba rodzinna: pragnienie, aby młody człowiek mógł przejść przez ważny moment życia bez udawania wiary, której nie podziela.
Główną organizacją rozwijającą ceremonie humanistyczne na Islandii jest Siðmennt, obecnie często przedstawiane po angielsku jako Humanists Iceland. Organizacja oferuje świeckie i humanistyczne ceremonie przy najważniejszych przejściach życia: powitaniach i nadaniu imienia dzieciom, konfirmacjach cywilnych, ślubach oraz pogrzebach.
Islandzki model ma w sobie coś bardzo nordyckiego: z jednej strony wyraźnie wyrasta z norweskiego doświadczenia, z drugiej bardzo szybko przyjmuje własny krajobraz, własny język i własną skalę. To humanizm wyspiarski, bliski ludziom, rodzinom, miejscowej wspólnocie, ale też niezwykle mocno otwarty na naturę.
Norweski impuls
Początek islandzkich ceremonii humanistycznych wiąże się przede wszystkim z konfirmacją cywilną. Hope Knútsson, jedna z kluczowych postaci w historii Siðmennt, opisywała, że usłyszała o konfirmacji cywilnej w Norwegii i napisała do Norweskiego Stowarzyszenia Humanistycznego z prośbą o radę. W 1988 roku opublikowała w islandzkiej prasie tekst zapowiadający, że jej dzieci zostaną pierwszymi Islandczykami konfirmowanymi cywilnie, opisała norweski model kursu i ceremonii oraz zapytała, czy inne rodziny chcą dołączyć. Odpowiedziało piętnaście rodzin.
Pierwsza islandzka konfirmacja cywilna odbyła się w 1989 roku. Rok później, w lutym 1990 roku, rodziny i osoby zaangażowane w tę inicjatywę założyły Siðmennt, aby świecka alternatywa dla konfirmacji kościelnej mogła trwać i rozwijać się dalej.
To bardzo ważny wzór. Podobnie jak w Norwegii, nie zaczęto od abstrakcyjnej ideologii ani od samej krytyki Kościoła. Zaczęto od pytania: co ma zrobić młody człowiek i jego rodzina, jeżeli chcą przeżyć przejście ku dorosłości uczciwie, uroczyście i bez deklaracji religijnych?
Odpowiedzią stała się ceremonia.
Konfirmacja cywilna jako serce islandzkiego humanizmu
Islandzka konfirmacja cywilna, czyli borgaraleg ferming, jest odpowiednikiem konfirmacji kościelnej, ale bez religijnego wyznania wiary. Jest skierowana zwykle do młodzieży w wieku 13–15 lat. Siðmennt podkreśla, że udział jest otwarty dla młodych ludzi niezależnie od pochodzenia, płci, orientacji seksualnej, religii czy światopoglądu; ani młodzież, ani rodzice nie muszą być członkami Siðmennt.
W centrum znajduje się kurs przygotowawczy. Jego celem nie jest nauczenie nastolatków gotowego zestawu humanistycznych formuł. Chodzi raczej o wzmocnienie samoświadomości, otwartości i konstruktywnego podejścia do życia. Siðmennt opisuje kurs jako sposób dania młodym ludziom wartościowego „wyposażenia” na przyszłość.
To bardzo humanistyczne: młody człowiek nie ma potwierdzić dogmatu. Ma zostać potraktowany poważnie jako osoba, która zaczyna coraz bardziej samodzielnie kształtować własne życie.
Wokół konfirmacji rozwijają się też formy bardziej intensywne, takie jak obozy konfirmacyjne. Siðmennt opisuje je jako weekend pełen zabaw, rozmów i warsztatów związanych z humanizmem, prowadzony także w otoczeniu przyrody.
Właśnie tutaj pojawia się szczególnie islandzki akcent. Wejście ku dorosłości nie musi odbywać się tylko w sali. Może być połączone z krajobrazem, ruchem, rozmową, doświadczeniem grupy i natury.
Od alternatywy do uznanej organizacji światopoglądowej
Przez długie lata Siðmennt działało głównie społecznie i wolontariacko. Organizowało konfirmacje cywilne, a od 2008 roku zaczęło także oferować świeckie i humanistyczne powitania dzieci, śluby oraz pogrzeby prowadzone przez przeszkolonych celebrantów.
Przełom nastąpił w 2013 roku. Islandzkie prawo zostało zmienione tak, aby uznawać nie tylko organizacje religijne, lecz także niereligijne organizacje światopoglądowe. W maju 2013 roku Siðmennt stało się pierwszą zarejestrowaną świecką organizacją światopoglądową na Islandii. Od tego momentu jego śluby mogły mieć skutki prawne, a pary nie musiały już osobno iść do władz państwowych, aby zawrzeć niereligijne małżeństwo.
Norweska pomoc pojawiła się również przy tej zmianie prawnej. Relacje humanistyczne wskazują, że Siðmennt korzystało ze wsparcia norweskich humanistów, sprzyjających parlamentarzystów i ministra spraw wewnętrznych, aby doprowadzić do zmiany prawa i uznania organizacji światopoglądowych na równi z religijnymi.
To zbliża Islandię do Norwegii i Szkocji bardziej niż do Danii, Niemiec czy Polski. Humanistyczny ślub nie jest tam tylko piękną ceremonią symboliczną po formalności urzędowej. Może być prawnie skutecznym zawarciem małżeństwa.
Śluby humanistyczne — między prawem a krajobrazem
Humanistyczne śluby na Islandii są prowadzone przez celebrantów Siðmennt i mogą być prawnie wiążące. Organizacja oferuje ceremonie w języku islandzkim i angielskim, a inne języki zależą od dostępności konkretnych celebrantów.
Islandia ma tu szczególną siłę symboliczną. W wielu krajach humanistyczny ślub odbywa się w sali, ogrodzie albo urzędzie. Na Islandii naturalnym tłem ceremonii mogą stać się wodospady, pola lawy, czarne plaże, góry, morze, geotermalne doliny albo surowe przestrzenie, w których człowiek bardzo wyraźnie czuje, że nie jest panem świata, lecz jego częścią.
To nie musi oznaczać „sakralizacji natury” w religijnym sensie. Humanistycznie można powiedzieć inaczej: krajobraz przypomina o materialnej rzeczywistości życia, o jego kruchości i pięknie, o tym, że miłość dwojga ludzi jest mała wobec geologii, oceanu i nieba, a jednocześnie dla nich samych jest ogromna.
Siðmennt podkreśla, że jego ceremonie mają atmosferę godności, radości i osobistego doświadczenia. W islandzkich warunkach osobiste doświadczenie często naturalnie spotyka się z pejzażem.
Powitanie dziecka
Humanistyczne powitania i nadania imienia dzieciom są jednym z podstawowych typów ceremonii Siðmennt. Organizacja przedstawia je jako część szerszej oferty świeckich ceremonii dla najważniejszych momentów życia. Nie musi to być wielka ceremonia narodowa. Może to być spotkanie kilku rodzin, rodziców, niemowląt i bliskich w lokalnej przestrzeni kultury — nie kościele, nie urzędzie w surowym sensie, ale miejscu wspólnym, świeckim i publicznym.
Humanistyczne powitanie dziecka nie przypisuje mu światopoglądu. Dziecko nie rozumie jeszcze deklaracji, dlatego ceremonia mówi przede wszystkim do dorosłych: kochajcie, chrońcie, wspierajcie, szanujcie przyszłą autonomię dziecka. Nowy człowiek jest witany przez rodzinę i wspólnotę, ale jego przyszłość pozostaje otwarta.
Na Islandii taki gest ma dodatkowy wymiar. Mała społeczność wyspiarska bardzo dobrze rozumie wagę więzi. Dziecko nie przychodzi do abstrakcyjnego społeczeństwa. Przychodzi do konkretnej sieci rodzin, przyjaciół, sąsiadów, nauczycieli, osób, które być może będą się spotykać przez całe życie.
Pogrzeb humanistyczny
Humanistyczne pogrzeby Siðmennt są częścią oferty ceremonii od 2008 roku. Ich sens jest podobny jak w innych krajach humanistycznych: pożegnanie zmarłego bez przypisywania mu wiary, której nie miał, i bez obietnic życia po śmierci, w które rodzina może nie wierzyć.
W centrum znajduje się rzeczywiste życie człowieka: relacje, praca, charakter, pasje, żarty, odwaga, błędy, wpływ na innych, pamięć pozostająca wśród żyjących.
Islandia dodaje do tego wymiar krajobrazu i wspólnoty. Śmierć na wyspie, pośród morza, wiatru, skał i zmiennego światła, może być przeżywana bez metafizyki, ale nie bez głębi. Humanistyczna ceremonia może powiedzieć: nie wiemy o żadnym innym świecie, lecz wiemy, że to życie było prawdziwe; wiemy, że zostawiło ślady; wiemy, że nasza pamięć i nasze czyny mają znaczenie.
Humanizm jako organizacja światopoglądowa
Siðmennt używa pojęcia humanizmu jako postawy życiowej. Przywołuje definicję humanizmu jako demokratycznego i etycznego światopoglądu, według którego ludzie mają prawo i odpowiedzialność nadawać znaczenie i kształt własnemu życiu. Humanizm odrzuca teizm i nadprzyrodzone rozumienie rzeczywistości, a etykę opiera na wartościach ludzkich i naturalnych, rozumie i wolnym dociekaniu.
To ważne dla zrozumienia ceremonii. One nie są po prostu „niereligijne”. Są osadzone w pozytywnym światopoglądzie: człowiek jest odpowiedzialny za swoje życie, ale nie jest samotną wyspą; potrzebuje wspólnoty, współczucia, rozumu, wolności, pamięci i zdolności do tworzenia znaczenia.
Na Islandii ten model nabrał też konkretnego statusu prawnego. Siðmennt jest zarejestrowaną organizacją światopoglądową, a państwo uznaje ją w kategoriach podobnych do uznanych organizacji religijnych. Dzięki temu humanizm przestaje być tylko prywatnym przekonaniem i staje się widzialną częścią życia publicznego.
Reykjavik i temat klimatu
W 2019 roku w Reykjaviku odbyło się Zgromadzenie Ogólne Humanists International. Przyjęto wtedy Reykjavik Declaration on the Climate Change Crisis — deklarację dotyczącą kryzysu klimatycznego. Dokument zastąpił wcześniejsze polityki humanistyczne dotyczące ekologii i środowiska, w tym dokumenty z 1971, 1974 i 2000 roku.
To dobrze współbrzmi z Islandią. Na wyspie kryzys klimatyczny nie jest abstrakcyjnym wykresem. Topnienie lodowców, zmiany w oceanie, kruchość ekosystemów, geotermia, wulkaniczność i surowość środowiska sprawiają, że związek człowieka z naturą jest bardzo widoczny.
Dla ceremonii humanistycznych może to mieć znaczenie. Powitanie dziecka może mówić nie tylko o rodzinie, ale też o świecie, który zostawimy następnym pokoleniom. Konfirmacja cywilna może uczyć, że dorosłość to nie tylko osobista wolność, lecz także odpowiedzialność za planetę. Ślub może przypominać, że dom budowany przez parę istnieje w większym domu — w środowisku naturalnym. Pogrzeb może mówić o powrocie do ziemi, o skończoności, o tym, że jesteśmy częścią przyrody, a nie jej właścicielami.
Nie chodzi o zamianę ceremonii humanistycznych w wykłady ekologiczne. Chodzi raczej o subtelne poszerzenie humanizmu: człowiek jest w centrum naszej etyki, ale nie jest odłączony od świata żywego.
Islandzka różnica wobec Norwegii
Norwegia była dla Islandii wzorem, zwłaszcza w sprawie konfirmacji cywilnej. Norweski Human-Etisk Forbund rozwinął potężną sieć ceremonii, wielką skalę konfirmacji, liczne powitania dzieci, śluby i pogrzeby. Siðmennt zaczęło później i działa w kraju o znacznie mniejszej populacji.
Ale Islandia nie jest po prostu małą Norwegią. Po uznaniu prawnym w 2013 roku Siðmennt zaczęło szybko rosnąć. Humanists International zauważało, że po rejestracji jako organizacja światopoglądowa członkostwo Siðmennt wzrosło ponad czterokrotnie.
Islandia ma też szczególne znaczenie symboliczne: jest małym krajem, w którym humanizm może być bardzo osobisty, lokalny, związany z konkretnymi rodzinami i przestrzeniami, a jednocześnie może gościć światowe zgromadzenie humanistów i wprowadzać do globalnego języka ruchu temat klimatu.
Norwegia daje skalę.
Islandia daje intensywność miejsca.
Lekcja dla polskich humanistów
Islandzkie doświadczenie jest dla PSR ważne z kilku powodów.
Po pierwsze, pokazuje, że jedna dobrze przygotowana ceremonia może stać się początkiem całego ruchu. Konfirmacja cywilna na Islandii nie była dodatkiem do gotowej organizacji. Była impulsem do jej stworzenia.
Po drugie, pokazuje znaczenie międzynarodowej pomocy. Norwegowie przekazali wzór, radę i później wsparcie prawne. Humanizm nie musi być wynajdywany od zera w każdym kraju. Możemy uczyć się od innych i dostosowywać ich rozwiązania do własnych warunków.
Po trzecie, Islandia pokazuje, jak ważne jest uznanie organizacji światopoglądowych. Kiedy państwo traktuje humanizm jako pełnoprawną postawę życiową, ceremonie mogą stać się nie tylko prywatnym gestem, ale częścią publicznego porządku wolności sumienia.
Po czwarte, Islandia przypomina, że ceremonie humanistyczne mogą mieć więź z krajobrazem. W Polsce również mamy miejsca, które mogą stać się naturalną przestrzenią ceremonii: parki, ogrody, brzegi rzek, domy kultury, sale miejskie, muzea, przestrzenie lokalnych wspólnot. Nie trzeba naśladować kościoła. Można znaleźć własny język miejsca.
Po piąte, islandzki ślad ekologiczny jest szczególnie aktualny. Humanizm XXI wieku nie może mówić wyłącznie o prawach jednostki w oderwaniu od kryzysu klimatycznego. Dziecko, które witamy, młody człowiek, którego prowadzimy ku dorosłości, para budująca dom i rodzina żegnająca zmarłego — wszyscy żyją w świecie naturalnym, który wymaga troski.
Cztery ceremonie i jedna myśl
Islandzkie ceremonie humanistyczne można więc opisać przez cztery przejścia.
Powitanie dziecka mówi: oto nowy człowiek, którego nie wolno zawłaszczyć.
Konfirmacja cywilna mówi: oto młody człowiek, który zaczyna świadomie pytać o swoje życie.
Ślub mówi: oto dwoje ludzi, którzy wybierają siebie w wolności, równości i odpowiedzialności.
Pogrzeb mówi: oto życie, które się zakończyło, ale którego ślady są prawdziwe.
Wszystkie te ceremonie łączy jedna humanistyczna myśl: nie potrzebujemy dogmatu, aby przeżywać ważne chwile głęboko. Nie potrzebujemy nadprzyrodzonego nakazu, aby mówić o miłości, odpowiedzialności, dojrzewaniu, pamięci i wspólnocie.
Islandia dodaje do tego jeszcze coś własnego: światło nad oceanem, wiatr, lawę, lodowiec, salę kultury pod Reykjavikiem, małą grupę rodzin z niemowlętami, młodzież jadącą na kurs, parę stojącą pod wodospadem, ludzi zebranych przy pożegnaniu.
Humanizm na Islandii jest niewielki w porównaniu z norweskim.
Ale jego krajobraz jest ogromny.
Od grudnia 2011 prezes PSR, obecnie wiceprezes. Ateista, poeta, muzyk. Publicysta „Racjonalisty” i jeden z najaktywniejszych członków forum. Od kilkunastu lat pełni też funkcję celebranta Ceremonii Humanistycznych. Studiował historię sztuki, a następnie prowadził własne badania dotyczące sztuki Orientu podczas pobytów w Indiach, na Sri Lance, na indonezyjskiej Bali (polecamy temat „Bali” na Racjonalista.tv) i w Turcji. Autor najobszerniejszego kompendium wiedzy nt. klasycznej muzyki indyjskiej w języku polskim, opublikowanego na stronie Hanuman.pl i w dużej mierze dostępnego też na racjonalista.tv (wpisz „Indie” w wyszukiwarkę). Sam gra głównie muzykę średniowieczną z zastosowaniem polifonicznej techniki gry na dwóch fletach, tzw. tibiae multiplex. Przede wszystkim jednak pisze poezję filozoficzną, inspirowaną mechanizmami natury, oraz odkryciami nauki. Stawia sobie za cel połączenie nauki i sztuki. W 2022 roku wyszła jego książka „Nowy humanizm. W stronę nowego wspaniałego świata bez ideologii”.
